Hikayeye gelelim: Heidi ve Alvin Toffler, Beyaz Saray’daki bir toplantiya cagirilmistir, masada Reagan, Bush I oturmaktadir, bazi bakanlar da mevcuttur. Ekonominin gidisati tartisilmaktadir. Toffler’lar toplumun sanayi temelinden bilgi/servis temelli olmaya dogru gittigini anlatirken bakanlardan biri patlar: “Ne yani hepimiz burger mi pisirecegiz?!”

Bunu niye paylastim; cunku sanayi uretimi ve sanayisel bir toplum olma arasindaki farki anlatmak istiyorum. Heidi Toffler’in o gunku cevabi soyledir: “Efendim, endustriyel uretim azalmayacak, sadece o tur islerde calisan insan sayisi azalacak“. Burger eti pisirenler de olacak tabii ki, fakat o isin bir bolumunde bir musteriyle iliski tarafi var, tam monoton sayilmaz, ayrica bir servis ekonomisinde burada sayilamayacak kadar is kollari olacaktir. Avukatlar, yatirimcilar, yazilimcilar, kose yazarlari, turizmciler… Var da var. Tum servis ekonomisini burger pisirmeye indirgemek abesle istigal.

Pur servis bazli islerin onemini ne kadar vurgulasak az. Japonya ornegine bakiniz: 90′li yillarin Japonlar icin kayip yil olmasinin pek cok sebebi var, fakat servis bazli dallara odaklanamalari burada en onemli bir faktordur. Gidin Japonya’ya hala dogru durust programci bulamazsiniz. Ve girecekleri bu durgunluk Powershift kitabinda 1990 yilinda ustad tarafindan tahmin edilmistir; sadece bahsettigimiz parametrelere bakarak. Ne oldu? Japonlar sanayi uretimini becerdiler (Deming Japonya’ya gidip bu isleri bizzat onlara ogretti), ama Japonlar ekonominin bir sonraki seye evrilmesini saglayamadilar. O yapinin gerektirdigi kurumlari kuramadilar.

Muhakkak bu donusum hicbir toplum tarafindan tamamlanamadi, Amerika bile bu donusumu yasamakta ve onun krizleriyle ugrasiyor. “Sanayi sonrasi medeniyet” diye bir sey halen olusmadi. Herkes bu geciste, ve onun ortaya cikardigi cekismeler ile ugrasiyor. Her ulkede cekismeler degisik kodlar uzerinden yasaniyor; Turkiye’de Kurt sorunu, turban sorunu, vs. seklinde tezahur ederken, baska yerlerde kurtaj, ahlak yozlasmasi, sanatta siddet gibi problem alanlari doguyor. Sag ve sol ayrimlari yokoluyor, yeni cagda -izm’ini kaybetmis zavalli insanciklar “yeni sag”, “yeni sol” gibi kelimelerin pesinde kosmaya ugrasiyor ama gelmeyecek bir treni bekliyorlar; hepsi bir boslukta. Tum bu sorunlarin hepsinin altinda tek bir temel kirilma noktasi var.

Bir toplum asiri bilgisel (super-symbolic) olma yolunda ne kadar ilerlerse, ifade ozgurlugune, yaygin fikirlere katilmayanlara tolerans gostermesi bir o kadar onemli hale gelir. Bir yonetim, verinin serbestce dolasmasina, enformasyona, bilgiye – ki bunlara cilgin fikirler, inovasyonlar, hatta politik aykiri gorusler dahildir – ne kadar cok engel olursa, yeni ekonominin gelismesini o kadar baltalamis olacaktir.

Tarimsal tarihimizde bunlar sozkonusu degildi. [..] Fakat bilimin yukselisi ve sanayi devrimi sonrasi radikal, yeni bir kavram ortaya cikti: Devletten ve [asiri yobaz] dinsel inanclarin prangasindan kurtulmus beyinlerin mevcudiyeti “ilerleme” icin gerekliydi [1]. Fakat bu “yeni ozgurluk” toplumun cok az bir kesimi icin gecerliydi.

Ama artik yeni “servet yaratici” sistemin devrimsel yukselisi sayesinde, sadece toplumun belli bir kesitinin degil, ezici cogunlugunun uretkenligi, yeni urun tasarimlarindan tutun, bilgisayar mantik devrelerine, edebi metaforlara, bilimsel yeni aciklamalara, epistomelijik sistemlerine varincaya kadar, eskiden o ufak kitleye verilmis ayni ozgurluklerin kendilerine de taninmasina yakindan baglidir. Asiri bilgisel ekonomiler, politik turu dahil olmak uzere surekli yeni, ve aykiri, ters olan fikirlerin provokasyonu sayesinde buyuyebilir.

Demek ki, eskiden entellektuellerin alani olan ifade ozgurlugu icin verilen savas, artik ekonomik ilerleme isteyen tum kitleleri yakindan ilgilendirmektedir. Aynen yeterli egitim ve yeni dijital hesap/iletisim araclarina erisebilme ihtiyaci gibi, ifade ozgurlugu de artik bir politik “meze” degil, ekonomik ilerlemenin bir onsartidir.

—

[1] Sanayi toplumu icinde de inovasyon vardi; sadece yapilan inovasyonlar isleme kondugu zaman toplumun buyuk kismi bu buluslari kullanan fabrikalarda kas gucune dayali isler yapmak durumundaydi. Bilgi ekonomilerinde bu denklem tamamen basasagi donmektedir.

Bilgi yapi olarak kas gucu ve paradan farklidir, cunku kural olarak, eger ben bir silahi kullaniyorsam bir baskasi ayni silahi kullanamaz. Eger bir dolari kullaniyorsam, baskasi ayni dolari ayni anda kullanamaz.

Kiyasla, ayni bilgiyi iki kisi ayni anda, birbirleri icin ya da birbirilerine karsi kullaniyor olabilirler – hatta surecte bu kisiler daha fazla bilgi bile uretiyor olabilirler.

Butceler ve kursunlarin aksine, bilgi “bitirilemez”. Sadece bu bile bize bilgi etrafindaki guc oyununun kurallarinin otekilerden cok daha farkli oldugunu gosterir.

Ama bundan da onemlisi, hizla su enformasyon cagina dogru yol almakta oldugumuz bir zamanda bilgiyi siddet ve zenginlikten ayiran en onemli faktor sudur: Tanim itibariyle fiziksel guc ve servet, sirasiyla zaten fiziki olarak guclu olan ya da zengin olanlarin kontrolundedir.

Bilginin devrimsel gucu, onun zayiflar ve fakirler tarafindan da elde edilebiliyor olmasinda yatar.

Bilgi, en demokratik guc kaynagidir.

Bilginin bu ozelligi, onu guclu olanlara karsi surekli bir tehdit haline getirir. Bu kisiler bilgiyi hem kendi guclerini pekistirmek icin kullanirlar, ama ayni anda ondan cok korkarlar. Bu durum, ayni zamanda, guc sahibi olan herkesin, bu kisi bir aile reisi olsun, ya da bir ulke lideri olsun, kendi alanindaki bilginin miktarini, kalitesini ve dagilimini kontrol etmek icin niye cabaladigini da aciklar.

* * *

Guc dinamiginde bu uclunun (triad) varligi, aslinda bizi ilginc bir ironiye goturuyor.

Gectigimiz son uc yuzyilda, sanayilesmis ulkeler icindeki politik cekismenin en temel odak noktasi zenginligin dagilimiydi. “Kim ne kadar para alacak?” sorusu.. Sol ve sag, ya da kapitalist ve sosyalist gibi terimler bu ana ayirimi, bolunmeyi yansitmak icin ortaya atilmisti.

Fakat onemli bir diger nokta var: Dunyada zenginligin dagilimi halen dengesiz olmasina ragmen, diger iki tur guc kaynagina kiyasla zenginlik hala en az dengesiz dagilmis guc kaynagidir.

Zengin ve fakiri hangi ucurum ayiriyor olursa olsun, silahli ve silahsizi, egitimli ve cahili cok daha buyuk bir ucurum birbirinden ayirir.

Bugunun hizla degisen, hali vakti yerinde ulkelerinde, zenginligin dagilmasindaki dengesizliklere ragmen, yaklasan guc kapismasi gittikce bilgiye erisim ve bilginin dagilimiyla alakali olacaktir.

Bu yuzdendir ki, eger bilginin nasil ve kime aktigini anlamazsak, gucun istismar edilmesini engelleyemeyiz, kendimizi koruyamayiz ve yeni teknolojilerin mumkun kilacagi o daha iyi, daha demokratik bir gelecegi kuramayiz.

Bilginin kontrolu, onumuzdeki yillarda tum dunyanin tum kurumlardaki guc kapismasinin merkez noktasini olusturacaktir.